Bolosego, Cimata Angkringan jeung Labél “Pungli Istiméwa”

Bolosego, Cimata Angkringan jeung Labél “Pungli Istiméwa”

Ku : Gus Nas Jogja

YOGYAKARTA — Warta Sunda Online,-
Aktivitas kuliner di Alun-Alun Kidul Yogyakarta jadi salah sahiji titik anu ngirut perhatian dina pasualan ngeunaan pungutan jeung tata kelola rohangan publik.

Sore kakara mimiti nyirorot di Alun-Alun Kidul Yogyakarta, nalika food truck Bolosego muka lapak kalayan niat hadé. Di leungeun nu bogana geus aya dokumén perizinan resmi anu ditandatanganan ku Putri Dalem Karaton Yogyakarta, GKR Condrokirono.

Sacara normatif jeung kultural, éta dokumén dianggap minangka legitimasi pikeun ngagunakeun rohangan anu aya di wewengkon éta. Tapi dina prak-prakanana di lapangan, dokumén éta siga teu boga daya.

Saméméh kompor hurung, aya oknum pangelola jeung juru parkir liar anu nyodorkeun pendaftaran “sewa tempat” anu disebut ngahontal Rp2,5 juta sapoé. Jumlah éta tuluy dimédiasi jadi Rp1 juta sapoé, ditambah kawajiban nyadiakeun dahareun pikeun sapuluh urang preman lokal, biaya listrik, jeung konsumsi pikeun oknum.

Pamilik usaha kuliner éta nolak tunduk kana pungutan anu dianggapna minangka tekanan jeung pamaksaan. Dina poé kahiji, manéhna milih ngabéréskeun deui pakakas dagangna, tuluy ninggalkeun lokasi.

Cimata Bolosego siga murag di bumi Yogya, ngahiji jeung haseup nasi kucing ti angkringan-angkringan sisi jalan.

I. Perspektif Empiris: Pungli jeung Budaya Pamaksaan

Kajadian anu karandapan ku Bolosego téh ngan salah sahiji gambaran tina rupa-rupa laporan ngeunaan dugaan pungutan liar jeung pamaksaan anu muncul di Yogyakarta dina sababaraha taun ka tukang.

Sababaraha kasus anu jadi sorotan di antarana:

Lapas Cebongan: Mantan Kepala Pengamanan Lapas kungsi dihukum lantaran perkara anu patali jeung pamaksaan duit ka narapidana anyar, kaasup duit “salamet datang”, duit kamar, nepi ka setoran mingguan anu disebut ngahontal ratusan juta rupiah.

Malioboro: Aya laporan ngeunaan juru parkir liar anu narik tarif parkir Rp50.000 pikeun kendaraan HiAce di hareupeun Kantor Gubernur, dibarengan ku bukti parkir dina kertas tulisan leungeun.

Gandekan, Bantul: Oknum aparat tingkat kalurahan kungsi dituduh ménta “duit pelicin” dina prosés PTSL kalayan nominal anu béda-béda. Pasualan éta tuluy nyababkeun protes ti warga.

Trirenggo, Bantul: Aya laporan ngeunaan juru parkir liar anu narik duit ka peserta upacara HUT RI, kaasup anggota Polwan anu keur ngalaksanakeun tugas.

Pantai Gunungkidul: Sababaraha wisatawan kungsi ngeluh lantaran sanggeus mayar tiket di TPR, masih aya pihak anu narik deui duit parkir di jalan.

Pantai Watulawang: Aya ogé laporan ngeunaan wisatawan anu dihalangan ku oknum warga anu ngaku boga hak kana jalan aksés publik sarta narik duit ka wisatawan.

Pantai Krakal: Wisatawan anu mawa tikar sorangan kungsi dilaporkeun didatangan ku oknum panyéwa tikar sarta dipénta mayar “sewa lahan”.

Kalurahan Garongan: Aya laporan ngeunaan dugaan paménta duit dina urusan administrasi kependudukan anu disebut dibungkus ku istilah tondo tresno.

Becak Malioboro: Sababaraha wisatawan ogé kungsi ngalaman modus anu nyebutkeun yén Malioboro geus tutup, tuluy wisatawan dibawa ka toko ku-oleh ku tukang becak pikeun meunangkeun komisi.

Rupa-rupa kajadian éta nuduhkeun yén persoalan pungutan liar henteu ngan ukur patali jeung duit, tapi ogé patali jeung kumaha rohangan publik dikokolakeun sarta kumaha masarakat meunangkeun perlindungan hukum.

Perspektif Hukum: Nalika Aturan Teu Sarua jeung Prak-prakan

Sacara yuridis, aturan ngeunaan parkir, pemberantasan korupsi, jeung pasal ngeunaan pemerasan dina KUHP miboga dasar hukum anu jelas.

Nanging, tantanganana aya dina palaksanaan di lapangan.

Lon L. Fuller dina The Morality of Law (1964) ngajelaskeun pentingna kasaluyuan antara aturan resmi jeung tindakan nyata aparat atawa pihak anu ngalaksanakeun aturan.

Lamun aturan geus aya, tapi dina prak-prakanana masarakat masih nyanghareupan pungutan anu teu resmi, mangka kapercayaan kana hukum bisa ngurangan.

Kaayaan saperti kitu bisa nyiptakeun rohangan kosong dina otoritas. Nalika aturan formal teu diterapkeun sacara konsisten, pihak-pihak informal bisa nyokot alih pangaruh dina rohangan publik.

Dina kondisi anu leuwih parna, pamaksaan di jalan bisa robah jadi sistem anu terstruktur, sabab aya pihak anu ngarasa miboga kakawasaan pikeun nangtukeun saha anu meunang dagang, parkir, atawa ngagunakeun hiji rohangan.

Perspektif Pulitik: Ékonomi Sewa jeung Dramaturgi Kakawasaan

Tina sudut pandang ékonomi pulitik, pungutan liar bisa dipatalikeun jeung konsép rent-seeking, nyaéta usaha meunangkeun kauntungan ékonomi ku cara ngamangpaatkeun posisi atawa kakawasaan, lain ku nyiptakeun nilai ékonomi anyar.

Dina kahirupan sosial, Erving Goffman ngabédakeun interaksi manusa kana dua panggung:

Panggung hareup (front stage) nyaéta tempat citra keramahan, kasopanan, budaya, kasenian, jeung kahirupan anu tengtrem dipintonkeun.

Sedengkeun panggung tukang (back stage) nyaéta tempat transaksi jeung kapentingan praktis lumangsung.

Dina kontéks ieu, lamun citra kasopanan jeung budaya dipaké pikeun nutupan praktik pungutan anu maksa, mangka aya jurang antara citra anu dipintonkeun jeung kanyataan anu karandapan ku masarakat.

Perspektif Ékonomi: Biaya Transaksi anu Teu Katingali

Ronald H. Coase dina The Problem of Social Cost (1960) ngajelaskeun pentingna transaction cost dina aktivitas ékonomi.

Pungutan liar bisa jadi biaya tambahan anu teu kungsi diasupkeun kana itungan usaha.

Pikeun pangusaha leutik, biaya sapertos kitu bisa langsung mangaruhan kana modal, kauntungan, jeung kaputusan pikeun neruskeun usaha.

Lamun hiji padagang kudu mayar jutaan rupiah unggal poé ngan pikeun biaya anu teu jelas dasar hukumna, tangtu beban usaha jadi beurat.

Kaayaan éta bisa nyieun pangusaha anu taat kana aturan hésé bersaing jeung pihak anu daék ngalakukeun kompromi jeung jaringan pungutan liar.

Dina jangka panjang, hal éta bisa mangaruhan kana iklim usaha jeung daya saing ékonomi di hiji wewengkon.

Perspektif Sosial jeung Kabudayaan: Habitus jeung Modal Simbolik

Yogyakarta geus lila dipikawanoh minangka kota anu raket jeung budaya Jawa, kasopanan, tata krama, jeung ajén tepa salira.

Tapi, dina kaayaan pariwisata anu terus tumuwuh, modal simbolik éta ogé bisa dikomodifikasi.

Lamun istilah budaya dipaké pikeun ngabungkus pungutan anu sifatna maksa, harti budaya bisa ngalaman distorsi.

Contona, istilah tondo tresno anu sacara harfiah boga konotasi tanda kanyaah, lamun dipaké pikeun nyumputkeun paménta duit anu wajib, tangtu bisa nimbulkeun kritik sosial.

Kitu deui istilah “sukarela”. Lamun disebut sukarela, tapi dina prak-prakanana wisatawan ngarasa teu boga pilihan pikeun nolak, harti “sukarela” jadi patalékan.

Sastrawan W.S. Rendra dina karya-karyana ogé kungsi nyorot paradoks antara citra moral jeung prak-prakan sosial. Kritik sapertos kitu ngingetkeun yén budaya jeung kaadilan henteu cukup ngan ukur dipintonkeun dina kecap, tapi kudu katémbong dina paripolah.

Sintésis: Mulangkeun Harti “Kaistiméwaan”

Labél “Pungli Istiméwa” mangrupa istilah kritik anu lahir tina akumulasi rupa-rupa pangalaman jeung keluhan ngeunaan dugaan pungutan liar di rohangan publik.

Pikeun mulangkeun kapercayaan masarakat, sababaraha léngkah bisa jadi bahan pertimbangan:

Kahiji, penegakan hukum sacara konsisten. Operasi pemberantasan pungli kudu dilakukeun sacara objektif sarta henteu pilih kasih.

Kadua, digitalisasi rohangan publik. Sistem pembayaran retribusi sacara nontunai bisa ngurangan transaksi tunai anu teu boga bukti jelas.

Katilu, restorasi rohangan publik. Rohangan publik kudu dikelola sangkan aman, transparan, sarta bisa diaksés ku sakumna warga jeung wisatawan.

Kaopat, literasi budaya kritis. Ajén budaya kudu dijaga tina pamakéan anu bisa ngarugikeun masarakat. Kasopanan henteu meunang dijadikeun taméng pikeun nutupan prak-prakan anu ngarugikeun batur.

Lamun masalah pungutan liar teu ditanganan sacara serius, citra hiji kota bisa kapangaruhan. Yogyakarta kudu tetep jadi rohangan pikeun budaya, atikan, pamikiran, jeung pariwisata anu aman.

Sabab dina tungtungna, kaistiméwaan hiji kota lain ngan ukur katémbong tina karaton, budaya, atawa tempat wisata, tapi ogé tina kumaha hukum ditegakkan, kumaha rohangan publik dikokolakeun, sarta kumaha masarakat leutik dihargaan.

Cimata Bolosego jeung haseup angkringan henteu sakuduna ngan saukur jadi carita anu kaliwat. Éta bisa jadi panggeuing yén rohangan publik kudu balik deui jadi milik balaréa—aman, adil, transparan, sarta bébas tina pamaksaan.***